VƯƠNG CUNG THÁNH ĐƯỜNG THÁNH GIOAN LATERANO

Đây là Vương cung Thánh đường cổ nhất, và đứng hàng đầu trong bốn đại vương cung thánh đường 'thượng phụ' của thành Rome. Vào thời cổ đại, khuôn viên này từng là cung điện của gia tộc Laterani. Một thành viên của dòng họ, P. Sextius Lateranus, là người bình dân (plebeian) đầu tiên đạt tới chức vị chấp chính quan (consul). Đến thời Hoàng đế Nero, một người khác trong gia tộc là Plautius Lateranus (khi đó đang là chấp chính quan được chỉ định) bị buộc cáo tội mưu phản hoàng đế, dẫn đến việc toàn bộ tài sản bị tịch thu. Nhà thơ Juvenal từng đề cập đến cung điện này và miêu tả nơi đây như một dinh thự tráng lệ (“regiæ ædes Lateranorum”).

Một vài dấu tích của các công trình nguyên bản vẫn có thể được tìm thấy tại các bức tường thành phía ngoài Cổng Thánh Gioan, và một đại sảnh lớn trang trí bằng các bức họa đã được phát hiện vào thế kỷ XVIII ngay bên trong vương cung thánh đường, phía sau Nhà nguyện Lancellotti. Một số dấu vết khác của các tòa nhà cổ hơn cũng phát lộ trong đợt khai quật năm 1880 khi tiến hành mở rộng vòm bán nguyệt (apse), nhưng không có phát hiện nào mang giá trị hay tầm quan trọng thực sự vào thời điểm đó.

Cung điện cuối cùng thuộc về Constantinus, vị hoàng đế Kitô giáo đầu tiên, thông qua người vợ của ông là Fausta, và từ đó công trình đôi khi được gọi bằng cái tên “Domus Faustæ”. Constantinus hẳn đã trao tặng công trình này cho Giáo hội vào thời Đức Giáo hoàng Miltiades (không muộn hơn năm 311), bởi lẽ ngay từ năm 313, một công đồng chống lại lạc giáo Donatus đã nhóm họp bên trong các bức tường của công trình này. Từ đó trở đi, nơi đây luôn là trung tâm đời sống Kitô giáo của thành Roma; vừa là nơi cư ngụ của các Đức Giáo hoàng, vừa là Nhà thờ Chính tòa của Giáo phận Roma. Danh hiệu Nhà thờ Chính tòa vẫn được giữ cho đến ngày nay, dù nơi đây từ lâu đã không còn là nơi ở của Giáo hoàng. Do đó, trên các bức tường của thánh đường có ghi khắc danh hiệu đầy tự hào: “Omnium urbis et orbis ecclesiarum mater, et caput” (Mẹ và là Đầu của tất cả các giáo đường tại thành Rome và trên toàn thế giới).

Dù có truyền thuyết cho rằng Constantinus đã tự tay tham gia xây dựng, nhiều khả năng không có một vương cung thánh đường mới nào được dựng lên tại Laterano vào thời kỳ đó. Công việc thực hiện chỉ giới hạn ở việc cải tạo và mở rộng đại sảnh hoặc vương cung thánh đường vốn đã tồn tại của cung điện. Cụm từ của Thánh Giêrônimô “basilica quondam Laterani” (Ep. lxxiii, P.L., XXII, col. 692) dường như chỉ về hướng này, và đây cũng là giả thiết hợp lý trên nhiều phương diện khác.

Ngôi thánh đường nguyên thủy này có lẽ không quá lớn, nhưng chúng ta không có thông tin xác thực về quy mô của nó. Ban đầu, thánh đường được dâng kính Đấng Cứu Thế (“Basilica Salvatoris”). Việc dâng kính Thánh Gioan diễn ra muộn hơn, xuất phát từ một tu viện Dòng Biển Đức dâng kính Thánh Gioan Tẩy Giả và Thánh Gioan Tông đồ ở kế bên, nơi các tu sĩ từng có nhiệm vụ phụ trách các cử hành phụng vụ tại vương cung thánh đường. Việc dâng kính Thánh Gioan sau này đã thay thế hoàn toàn tên gọi nguyên thủy trong đời sống bình dân.

Nhiều khoản quyên góp từ các Đức Giáo hoàng và các ân nhân được ghi chép trong Liber Pontificalis (Sách Giáo hoàng), và sự huy hoàng của thánh đường ở thời kỳ đầu lớn đến mức ngôi Thánh đường này được gọi là “Basilica Aurea” (Thánh đường Dát Vàng). Chính sự lộng lẫy này đã thu hút sự tấn công của người Vandal, những kẻ đã cướp phá toàn bộ báu vật. Đức Giáo hoàng Leo Cả đã trùng tu thánh đường vào khoảng năm 460, và Đức Hadrian I tiếp tục tu bổ sau đó. Tuy nhiên, vào năm 896, một trận động đất lớn đã phá hủy gần như toàn bộ công trình (“ab altari usque ad portas cecidit” - sụp đổ từ bàn thờ cho đến cửa ra vào).

Tổn thất nghiêm trọng đến mức rất khó xác định lại nền móng của công trình cũ, nhưng về cơ bản cấu trúc cũ vẫn được tôn trọng và tòa nhà mới được dựng lại với cùng kích thước. Ngôi thánh đường thứ hai này tồn tại được 400 năm trước khi bị thiêu rụi bởi hỏa hoạn. Nó được xây lại dưới thời các Đức Giáo hoàng Clemens V và Gioan XXII, nhưng lại bị cháy một lần nữa vào năm 1360, trước khi được khôi phục bởi Đức Urbanô V.

KIẾN TRÚC VÀ CÁC THỜI KỲ TRÙNG TU

Thấu qua những biến cố lịch sử, vương cung thánh đường vẫn giữ được hình dáng cổ xưa: được chia thành các gian gian nách (aisles) bởi các hàng cột, phía trước có một tiền đình (atrium) bao quanh bởi các dãy hành lang cột với một đài phun nước ở chính giữa. Mặt tiền có ba cửa sổ lớn và được trang trí bằng bức tranh khảm mosaic diễn tả Đức Kitô là Đấng Cứu Thế. Các cổng hành lang tiền đình được trang trí bằng các bức bích họa (có lẽ khoảng thế kỷ XII), ghi lại hạm đội La Mã dưới thời Vespasian, sự kiện chiếm giữ Jerusalem, phép rửa của Hoàng đế Constantinus và sự kiện ông dâng tặng đất đai và cung điện cho Giáo hội.

Bên trong vương cung thánh đường, các hàng cột chạy dọc theo chiều dài từ đông sang tây giống như mọi vương cung thánh đường cùng thời. Tuy nhiên, trong một đợt tái thiết (nhiều khả năng dưới thời Clemens V), cấu trúc gian ngang (transverse nave) đã được đưa vào, phỏng theo mô hình đã được áp dụng trước đó tại Vương cung Thánh đường Thánh Phaolô Ngoại thành. Đây cũng là thời điểm công trình được mở rộng.

Khi các Đức Giáo hoàng trở về Roma sau thời gian dài ở Avignon, họ thấy thành phố bị bỏ hoang và các nhà thờ gần như đổ nát. Các đại công trình đã được khởi công tại Laterano bởi Đức Martinô V và các vị tiền nhiệm. Tuy nhiên, Cung điện Laterano đã không bao giờ còn là nơi triều yết và cư ngụ của các Đức Giáo hoàng. Vatican đã được lựa chọn để thay thế nhờ địa thế khô ráo và khí hậu lành mạnh hơn

Phải đến cuối thế kỷ XVII, nhà thờ mới mang diện mạo như hiện tại qua cuộc trùng tu của Đức Innocent X, với Borromini là kiến trúc sư trưởng. Các hàng cột cổ xưa bị bọc bên trong các trụ ngạch lớn, phía trước đặt các bức tượng khổng lồ. Hậu quả là nhà thờ mất đi hoàn toàn vẻ ngoài của một vương cung thánh đường cổ và bị biến đổi hoàn toàn về mặt đặc trưng kiến trúc.

Một số phần của công trình cũ vẫn còn tồn tại đến nay:

• Nền nhà: Thợ thủ công Cosmatesque thời Trung cổ chế tác.
• Tượng Thánh Phêrô và Thánh Phaolô: Hiện đặt ở hành lang tu viện.
• Tán che (Baldacchino) trên Bàn thờ Chính: Phong cách Gothic có từ năm 1369.
• Tòa đá cẩm thạch đỏ (Stercoraria): Nơi các Đức Giáo hoàng từng ngồi (hiện ở Bảo tàng Vatican), lấy tên từ đối đáp trong nghi thức đăng quang Giáo hoàng ("De stercore erigens pauperem").

Từ thế kỷ V, có 7 nguyện đường nhỏ bao quanh vương cung thánh đường, sau này được sáp nhập vào lòng nhà thờ chính. Phong tục hành hương qua 7 nguyện đường này trong thời Trung cổ đã khởi nguồn cho lòng đạo đức viếng 7 bàn thờ phổ biến tại Rome và nhiều nơi khác.

Hành lang tu viện (Cloister) còn tồn tại đến nay là phần duy nhất còn lại của đại tu viện xưa. Được bao quanh bởi các cột đá cẩm thạch khảm tinh xảo mang phong cách chuyển tiếp giữa Roman và Gothic, đây là tác phẩm của Vassellectus và dòng họ Cosmati vào đầu thế kỷ XIII.

Vòm bán nguyệt (apse) cổ kính với các bức mosaic thế kỷ IV đã tồn tại qua mọi biến cố Trung cổ cho đến tận năm 1878, khi nó bị phá hủy để tạo không gian rộng hơn cho các lễ truyền chức và nghi thức Giáo hoàng. Tuy nhiên, các bức mosaic gốc đã được tháo gỡ và bảo tồn cực kỳ thành công, sau đó tái dựng ở cuối phần apse mới sâu hơn.

BÀN THỜ CHÍNH VÀ GIẾNG RỬA TỘI

Bàn thờ Chính:

• Vị trí & Cấu trúc: Không giống như hầu hết các nhà thờ lớn tại Rome được xây trên mộ các đấng tử đạo, Bàn thờ Chính Laterano không có mộ thánh nhân bên dưới. Đây là bàn thờ duy nhất trong thế giới Công giáo được làm bằng gỗ chứ không phải bằng đá, và không chứa xá lợi bên trong.
• Ý nghĩa: Chiếc bàn thờ bằng gỗ này bản thân nó đã là một thánh tích vô giá, bởi theo truyền thuyết, đây là nơi Thánh Phêrô từng cử hành Thánh lễ khi ở Roma. Vượt qua những thời kỳ bách hại khốc liệt, bàn thờ được Hoàng đế Constantinus cùng Đức Sylvester chuyển từ Nhà thờ Thánh Pudentiana về Laterano. Hiện nay, phần gỗ nguyên bản vẫn được lưu giữ trọn vẹn bên trong cấu trúc bàn thờ đá cẩm thạch lớn hơn.
• Tán che & Thánh tích: Phía trên bàn thờ là tán che Gothic (Baldacchino) tựa trên 4 cột đá cẩm thạch. Phần trên của tán che lưu giữ thủ cấp của hai Thánh Tông đồ Phêrô và Phaolô, báu vật lớn nhất của vương cung thánh đường.

Nhà Rửa tội (Baptistery):

• Theo quy tắc thời kỳ đầu, nhà rửa tội là một công trình bát giác tách biệt với nhà thờ chính. Đây là nơi duy nhất trong thành phố có đặc quyền ban bí tích Rửa tội thời bấy giờ.
• Kiến trúc bát giác gồm 8 cột đá hoa cương tím (porphyry) lớn đỡ các đà ngang và 8 cột nhỏ hơn phía trên. Ở chính giữa là bồn rửa tội làm bằng đá basalt xanh.
• Lưu ý lịch sử: Việc Hoàng đế Constantinus chịu bí tích rửa tội tại đây bởi Đức Sylvester chỉ là huyền thoại/sự nhầm lẫn do ông là người sáng lập nhà rửa tội. Thực tế, Constantinus hoãn nhận bí tích Rửa tội cho đến cuối đời và được rửa tội bởi Eusebius tại Nicomedia.

CUNG ĐIỆN LATERANO

Từ thế kỷ IV, Cung điện Laterano là nơi cư ngụ chính của các Đức Giáo hoàng trong suốt khoảng 1.000 năm. Nơi đây đạt đến đỉnh cao tráng lệ vào thời Trung cổ, từng được nhà thơ Dante ngợi khen là vượt trên mọi thành tựu của con người.

Phía trước cung điện từng là đại sảnh “Aula Concilii” với 11 vòm bán nguyệt - nơi diễn ra các Công đồng Laterano nổi tiếng. Tuy nhiên, sau các trận hỏa hoạn năm 1307 và 1361 cùng việc Tòa Thánh chuyển về Avignon, cung điện bị xuống cấp nghiêm trọng. Khi trở về Rome, các Đức Giáo hoàng chuyển sang ở tại Vatican.

Đức Sixtus V sau đó đã cho phá hủy phần còn lại của cung điện cổ để xây dựng một tòa nhà nhỏ hơn như hiện nay. Ngày nay, Cung điện Laterano được dùng làm Bảo tàng Cổ vật Kitô giáo của Tòa Thánh (Pontifical Museum of Christian Antiquities).

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Về lịch sử của vương cung thánh đường, người nghiên cứu trước hết nên tham khảo hai tập khổ tư (quarto) của bộ Liber Pontificalis (Sách Giáo hoàng), do DUCHESNE biên tập (Paris, 1887 trở đi).

Các chuyên luận khác bao gồm:

• JOANNES DIACONUS, Liber de Ecclesia Lateranensi trong P.L. (Patrologia Latina);
• ALEMANNI, De Lateranensibus parietinis (Rome, 1625);
• RASPONDI, De basilica et patriarchio Lateranensi (Rome, 1656);
• CRESCIMBENI VÀ BALDESCHI, Stato della S. Chiesa papale Lateranense nell' anno 1723 (Rome, 1723);
• SEVERANO, Le sette chiese di Roma;
• UGONIO, Historia delle Stazioni di Roma;
• PANVINIO, De Septem urbis ecclesiis;
• PIAZZA, Stazioni di Roma.

Bốn tác phẩm cuối vừa nêu được xuất bản tại Rome vào thế kỷ XVI hoặc XVII.

Trong số các sách xuất bản gần đây, những cuốn tốt nhất là:

• ARMELLINI, Le chiese di Roma (Rome, 1891);
• MARUCCHI, Basiliques et Eglises de Rome (Rome, 1902);
• Và đặc biệt là DE FLEURY, Le Latran au moyen âge (Paris, 1877).

Có một số lượng lớn bản vẽ thiết kế và bản thảo hiện lưu trữ tại thư viện văn thư của vương cung thánh đường.

Đối với các chủ đề đặc biệt, có thể tham khảo thêm:

• DE ROSSI, Musaici della chiese di Roma anteriori al secolo XV (Rome, 1872);
• DE MONTAULT, La grande pancarte de la basilique de Latran trong Revue de l'art chrétien (Paris, 1886);
• GERSPACH, La Mosaïque apsidale des Sancta Sanctorum du Latran trong Gazette des beaux arts, 1880;
• BARTOLINI, Sopra l'antichissimo altare di legno in Roma (1852).

Đức Hữu chuyển ngữ từ https://www.newadvent.org/cathen/09014b.htm