Theo quan điểm của một số độc giả của các sách Tin mừng, dường như Đức Giêsu xuất hiện để đưa ra hai thông điệp trái ngược nhau về sự giận dữ. Một mặt, trong Bài giảng trên núi, Đức Giêsu so sánh hình phạt của sự giận dữ với hình phạt mà những kẻ giết người phải đối mặt: “Các ngươi đã nghe Luật dạy người xưa rằng: ‘Chớ giết người. Ai giết người, sẽ bị luận phạt nơi tòa án. Còn Thầy, Thầy bảo cho anh em biết: Bất cứ ai phẫn nộ với anh em mình, thì sẽ bị tòa án luận phạt.’” (Mt 5,21-22). Mặt khác, tại Giêrusalem, chính Người có vẻ khá giận dữ với những người Pharisêu khi Người tuyên bố một loạt những tai ương họ phải gánh chịu, thậm chí còn gọi họ là con cái địa ngục: “Khốn cho các người, hỡi các kinh sư và người Pharisêu giả hình! Các người rảo khắp biển cả đất liền để rủ cho được một người theo đạo; nhưng khi họ theo rồi, các người lại làm cho họ đáng xuống hỏa ngục gấp đôi các người.” (Mt 23,15). Chúng ta phải hiểu thế nào với những đoạn Tin mừng có vẻ mâu thuẫn như thế này về sự giận dữ?

Tội ác và sự trừng phạt

Giận dữ là một sự khao khát để đáp trả. Cũng giống một đam mê, sự giận dữ tự nó không tốt cũng không xấu (x. sách GLHTCG, số 1767). Sự giận dữ có thể là cao cả nếu nó hướng tới việc duy trì công lý và sửa chữa tật xấu (x. sách GLHTCG, số 2302). Trong trường hợp này, sự giận dữ không nhất thiết phải liên quan đến người hại mình, mà là tìm kiếm lợi ích của tập thể và thậm chí là lợi ích của người bị trừng phạt. Đây dường như là cách giận dữ của Đức Giêsu khi Người đối mặt với nhóm Pharisêu ở Giêrusalem. Đó là thử thách cuối cùng của Người với những kẻ chống đối, những kẻ không chấp nhận Người là Đấng Cứu Thế và chuẩn bị đẩy Người vào chỗ chết. Nhưng chính vì yêu thương, và để cho họ biết rõ tình cảnh thảm khốc của họ như thế nào, Đức Giêsu đã cảnh báo họ một cách quyết liệt và nghiêm túc về con đường chết chóc mà họ đang theo đuổi. Nếu họ kiên quyết từ chối Con Thiên Chúa, họ sẽ tự loại chính mình ra khỏi vương quốc mà Đức Giêsu muốn dành cho họ, và sẽ lôi kéo nhiều người đi vào con đường tăm tối ấy. Nếu Đức Giêsu không thực sự yêu thương người Pharisêu, Người đã không cảnh báo họ về hình phạt đời đời mà họ đang hướng tới. Do đó, sự giận dữ của Người bắt nguồn từ tình yêu, trong việc mong muốn những gì tốt nhất cho họ, vì Người hi vọng lời cảnh báo rõ ràng cụ thể này có thể làm cho một số người trong số họ hoán cải. Giận dữ về những điều đúng đắn và đúng cách là một nhân đức. Nhưng việc tránh những cơn giận dữ mọi lúc có thể là dấu hiệu của sự yếu đuối. Thánh Tôma Aquinô lưu ý rằng chúng ta không tức giận về những điều đáng lẽ người khác nên làm thì đó chính là một thói xấu. Thánh nhân cho đó là “sự chịu đựng vô lý”^[1]. Sự thất bại trong việc tìm kiếm hình phạt của sự bất công sẽ góp phần khuyến khích kẻ ác tiếp tục làm điều xấu, bởi do không có sự khiển trách nào cho hành động của họ. Sự thất bại ấy cũng gây ra sự bối rối, nhầm lẫn trong cộng đồng về những gì thực sự đúng và sai, và do đó thậm chí có thể khiến cho những người tốt làm điều ác.

Ví dụ vấn nạn phá thai. Việc giết những thai nhi vô tội là một trong những bất công nghiêm trọng nhất của thời đại chúng ta. Chỉ bằng cách phá thai mà biết bao em bé bị giết chết mỗi ngày. Chúng ta nên giận dữ về điều này! Chúng ta nên tìm cách ngăn cấm việc phá thai để bảo vệ sự sống con người. Nếu các Kitô hữu nhận thấy các nhà lãnh đạo của họ có thái độ lãnh đạm, nhạt nhẽo đối với vấn đề này, họ ngày càng trở nên nhu nhược và thờ ơ với việc phò sự sống.

Kỷ luật trẻ em

Sự chịu đựng vô lý có thể diễn ra ngay trong gia đình. Trong khi sự giận dữ tiêu cực là một trở ngại trong nhiều gia đình hiện nay, thì việc không tuân thủ kỷ luật có thể cũng là vấn đề. Chúng ta hãy nhớ rằng, sự giận dữ là một khao khát để trả thù, và nó có thể là một hành vi rất tốt nếu nó bắt nguồn từ tình yêu dành cho tập thể cũng như đối với người đã mắc phải sai lầm, nghĩa là nếu việc giận dữ xuất phát từ việc mong muốn tìm cách duy trì công lý và sửa chữa kẻ phạm lỗi. Đây là lý do tại sao đôi khi cha mẹ cần phải phạt lỗi con cái khi chúng cư xử không đúng mực. Tất nhiên, hình phạt như vậy không thể tránh khỏi sự thất vọng, ích kỷ hoặc tức giận và nó cần phải được thực hiện ở mức độ vừa phải. Trên hết, nó nên bắt nguồn từ tình yêu nếu cha mẹ thật sự yêu thương con cái của mình, cha mẹ sẽ mong muốn những gì tốt nhất cho chúng, vì “yêu là muốn điều tốt cho một ai đó” (x. GLHTCG, số 1766). Bởi vì nhân đức và sự thánh thiện là những gì tốt nhất cho con cái và sẽ là hành trang trang bị cho chúng một cuộc sống hạnh phúc, cho nên cha mẹ cần rèn luyện cho con cái những thói quen tốt của đời sống nhân đức. Điều này liên quan nhiều đến giáo dục, sự khích lệ, gương sáng và cầu nguyện. Nhưng nó cũng đòi hỏi một tinh thần kỷ luật.

Sự thất bại trong việc kỷ luật của cha mẹ sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng cho tương lai của một đứa trẻ, vì chúng sẽ không được trang bị những kỹ năng cơ bản của con người, đó là những nhân đức mà chúng thực sự cần để vượt qua những thử thách của cuộc sống. Chúng sẽ có xu hướng hành động theo cảm xúc và sự ham muốn, cũng như niềm vui và nỗi sợ hãi của chúng, hơn là theo những gì thực sự tốt nhất.

Bạn có đủ can đảm để kỷ luật không?

Tại sao các bậc cha mẹ thất bại trong việc kỷ luật con cái? Một số cha mẹ có những ý định tốt, nhưng cảm thấy không chắc chắn về cách kỷ luật vì họ không có những cách thức nuôi dạy con tốt. Có thể một số người sợ rằng, nếu họ phạt lỗi con cái của họ, chúng sẽ không yêu thương họ nữa. Những người khác thậm chí có thể có một quan điểm sai lầm về hình phạt bởi vì họ nghĩ trừng phạt là không yêu thương. Tuy nhiên, các bậc cha mẹ khác có thể đơn giản chỉ là lười biếng. Suy cho cùng, việc thường xuyên chú ý đến sự phát triển đạo đức của con cái (đó là một nỗ lực không ngừng!) và việc thể hiện sự quan tâm đó một cách liên đới và đầy yêu thương thì quả là một việc đầy thách thức. Khi có một tiếng khóc oan ức giữa anh chị em ở phía dưới nhà hoặc một giọng nói vang lên trong bếp hay một vấn đề kỷ luật đang xảy ra trong phòng khách, chúng ta sẽ thường bị cám dỗ để xem thường hoặc bỏ qua tất cả những sự việc đó. Thật vậy, việc tiếp tục xem các chương trình trò chơi truyền hình, hoặc nói chuyện với những người bạn đến thăm chúng ta hay kiểm tra một email sẽ dễ dàng hơn là bỏ mọi thứ để giải quyết hành động sai trái của những đứa con. Nhưng những hành vi sai trái nhỏ thường không tự biến mất. Khi chúng ta không dành thời gian để bình tĩnh và kiên quyết kỷ luật con cái từ những vấn đề nhỏ nhặt xảy ra thường ngày, hành vi ngang bướng dần dần sẽ trở nên tồi tệ hơn. Và khi mọi thứ vượt khỏi tầm kiểm soát, các bậc cha mẹ lơ là và thiếu quan tâm đến con cái thường la hét chúng trong sự thất vọng như thể vấn đề chủ yếu là ở đứa trẻ chứ không phải do sự sơ suất trong quá trình nuôi dạy của mình.

Sự giận dữ theo hướng tiêu cực

Tức giận về những điều đúng đắn là rất quan trọng. Nhưng chúng ta cũng muốn tránh xa nhiều cách giận dữ có thể là tiêu cực. Theo Thánh Tôma Aquinô, trước hết, sự giận dữ là tiêu cực khi chúng ta giận dữ về những điều không bất công và đáng lẽ ra nó không đáng bị trừng phạt.[2] Một số ví dụ: một học sinh lười biếng không học nhưng giận dữ với giáo viên của mình vì nhận được điểm kém; một thành viên trong gia đình tức giận vì bạn không về nhà chung vui bữa ăn tối dịp lễ Tạ ơn, mặc dù bạn đang bị bệnh; một đứa trẻ tức giận vì bạn yêu cầu chúng nhặt những món đồ chơi của chúng. Không ai trong số những người này có lý do chính đáng để tức giận; sự tức giận của họ là tiêu cực, vì họ tức giận trên những điều không hợp lý. Một cách khác chúng ta có thể rơi vào sự tức giận tiêu cực là do động cơ của chúng ta. Khi ai đó làm tổn thương hoặc làm chúng ta cảm thấy khó chịu, chúng ta có thể bị điều khiển bởi một thái độ thù hận và muốn thấy người đó đau khổ. Một phần trong chúng ta có thể muốn người đó thất bại hoặc bị tổn hại. Có thể chúng ta mong muốn hành động sai trái của họ sẽ bị vạch trần không phải vì lợi ích của họ, mà chỉ vì chúng ta muốn thấy sự sụp đổ của họ. Tuy nhiên, sự giận dữ tích cực luôn tìm kiếm sự bình an không chỉ cho bản thân mình mà ngay cả những kẻ làm hại mình. Vì vậy, người có nhân đức hy vọng những người làm điều ác sẽ hối lỗi và trở về với nẻo chính đường ngay. Nhưng khi chúng ta tức giận một cách tiêu cực, chúng ta không quan tâm đến tâm hồn của người làm ta tổn thương. Chúng ta chỉ muốn thấy họ “nhận được những gì họ đáng phải lãnh nhận.”

Thứ ba, sự giận dữ của chúng ta có thể là tiêu cực nếu nó quá tàn nhẫn. Điều này có thể xảy ra theo hai cách. Chúng ta có thể nghiêm trọng hóa vấn đề khi không nói một lời nào cả hoặc gây ra bất kỳ tổn hại vật chất cho người khác. Điều này có thể xảy ra khi chúng ta có một sự ác cảm, một sự bất mãn quá lớn đối với ai đó hoặc thầm ước người đó bị tổn hại. Cách thức chúng ta đối xử với một người làm chúng ta khó chịu là sự biểu lộ ra bên ngoài của hành động giận dữ thái quá, như khi chúng ta phản ứng điên cuồng trong cơn giận dữ với một vấn đề nhỏ nhặt, hoặc chúng ta trừng phạt một đứa trẻ quá nghiêm khắc, cũng như chúng ta có thái độ khiếm nhã đối với người làm tổn thương chúng ta.

Sự giận dữ tiêu cực dưới bất kỳ hình thức nào trong số này là một trong bảy mối tội đầu vì từ nó sẽ sinh ra nhiều tật xấu khác. Nó có xu hướng tạo ra những suy nghĩ tiêu cực về một người, theo đó chúng ta sẽ có sự bất mãn mạnh mẽ hoặc những ác ý đối với họ. Nó cũng dẫn đến lời nói tiêu cực, vì khả năng cao là chúng ta sẽ nói những lời gây tổn thương trước mặt hoặc sau lưng họ, chế giễu, chỉ trích hoặc cố gắng khiến người khác quay lưng lại với họ. Cuối cùng, sự giận dữ tiêu cực thậm chí còn dẫn đến hành động gây thương tích cho người khác.

Đây dường như là thái độ giận dữ mà Đức Giêsu đã lên án trong Bài giảng trên núi. Sự lên án đó không nhằm đến sự giận dữ tích cực để tìm kiếm sự phục hồi của những kẻ bất lương (như cơn giận dữ của Đức Giêsu đối với người Pharisêu), nhưng Người muốn lên án sự giận dữ tiêu cực tìm kiếm sự tổn hại của những người mà chúng ta căm ghét. Sự giận dữ tích cực xây dựng tập thể bằng cách sửa chữa tật xấu. Nhưng sự giận dữ tiêu cực xé nát nó bằng việc chỉ hy vọng vào sự sụp đổ của những người làm tổn thương chúng ta.

Đức Hữu