SỐNG TINH THẦN TỬ ĐẠO NGAY TRONG MÁI ẤM GIA ĐÌNH

Mừng thay Giáo hội Việt Nam
Máu đào Tử đạo nét vàng quang vinh
Suốt ba thế kỷ chứng minh
Hơn trăm hiển thánh hy sinh anh hùng

Những vần thơ hào sảng ấy vẫn luôn vang vọng trong tâm thức người tín hữu Việt Nam mỗi độ tháng Mười Một về, gợi nhắc về một trang sử bi tráng của 118 vị hiển thánh cùng hơn một trăm ngàn chứng nhân đức tin đã hoan hỉ đón nhận cái chết để làm chứng cho Chân lý. Thế nhưng, nếu chỉ dừng lại ở việc chiêm ngắm những cực hình tàn bạo hay ca ngợi sự can trường phi thường của tiền nhân, chúng ta rất dễ rơi vào cảm giác ngưỡng vọng từ xa, coi tử đạo là một đỉnh cao anh hùng chỉ dành riêng cho những bậc vĩ nhân của quá khứ. Để di sản đức tin ấy thực sự bén rễ và trổ sinh hoa trái trong lòng đời hôm nay, hành trình tử đạo cần được nhìn nhận như một cuộc “lột xác” toàn diện của con người, một cuộc xuất hành ra khỏi cái tôi ích kỷ, khởi đi từ những rung động bình dị nhất của đời sống gia đình và đạt tới sự viên mãn trong ân sủng của Đức Kitô.

***

Câu chuyện bắt đầu từ một buổi chiều rất đỗi bình thường bên góc phố Sài Gòn, trên đường đến chia sẻ cho giới trẻ tại giáo xứ kia. Tại một tiệm tạp hóa nhỏ, hình ảnh một người thanh niên hớt hải xông vào, tay chân cuống cuồng vơ vội từng chiếc khăn mặt, bình thủy, xà phòng, giấy vệ sinh đã thu hút sự chú ý của mọi người. Khi bà chủ quán bật cười trêu ghẹo: “Làm cái gì mà cuống cuồng, vợ đẻ hay sao mà cuống cuồng lên vậy?”, chàng trai trẻ chỉ kịp đáp vội trong hơi thở gấp gáp: “Ừ, vợ tôi sắp sinh rồi, mau mau lên!”. Với tôi, hình ảnh tưởng chừng nhỏ nhặt và có phần vụng về ấy lại mang một sức nặng thần học sâu sắc, đôi khi còn hữu hiệu hơn cả những bài giảng lý thuyết dài dòng. Đứng trước ngưỡng cửa sinh tử và niềm hạnh phúc đón chào một mầm sống mới, người thanh niên vốn mang trong mình bao niềm tự hào, bao hoài bão cá nhân bỗng chốc gạt bỏ tất cả. Anh không còn bận tâm đến thể diện, không còn nghĩ đến sự thoải mái của riêng mình; toàn bộ tâm trí và hành động của anh chỉ hướng về một mục tiêu duy nhất là sự bình an của người vợ sắp sinh.

Chính khoảnh khắc “đánh mất bản thân” để sống trọn vẹn cho người khác ấy là nét đẹp nguyên thủy mà Thiên Chúa đã gieo vào cơ chế của đời sống gia đình. Ông cha ta thường bảo những chàng trai sống lông bông, làm đồng nào tiêu hết đồng nấy rằng: “Mày lấy vợ đi rồi biết lo”. Câu nói dân dã ấy chứa đựng một chân lý nhân bản: gia đình chính là trường học đầu tiên và tự nhiên nhất dạy con người bài học xuất hành khỏi cái tôi vị kỷ. Khi bước vào đời sống hôn nhân và đón nhận thiên chức làm cha làm mẹ, con người bắt đầu học cách hy sinh tiền bạc, sức khỏe, thời gian và cả những sở thích cá nhân. Đến độ tuổi năm mươi, sáu mươi, thước đo thành bại của một bậc phụ huynh không còn nằm ở học vị tiến sĩ, chức vụ giám đốc hay những lời tán dương của xã hội, mà nằm trọn ở việc con cái họ có nên người hay không. Dù bản thân có vất vả, thua thiệt, nhưng chỉ cần thấy con cái trưởng thành, người làm cha làm mẹ vẫn cảm thấy cuộc đời mình đáng sống và thành đạt. Bởi lẽ, Thiên Chúa Cha là nguồn gốc mọi tình nghĩa gia tộc trên trời dưới đất (x. Ep 3,15), và tình yêu hy sinh trong gia đình chính là phản ánh đầu tiên của tình yêu Thiên Chúa.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở bình diện tình cảm gia đình tự nhiên, cuộc “lột xác” của con người vẫn còn mang nhiều giới hạn và mong manh. Thực tế cuộc sống cho thấy không ít mái ấm bị rạn nứt bởi bạo hành, đổ vỡ, hoặc vì quá lo cho gia đình riêng của mình mà người ta sẵn sàng bóc lột, tham nhũng và gây bất công cho đồng loại. Để tình yêu thoát khỏi những biến dạng của tội lỗi và đạt tới tầm vóc phổ quát, Thiên Chúa đã bước thêm một bước quyết định trong chương trình cứu độ: Ngài trao ban Đức Giêsu Kitô. Đức Giêsu không đến để phủ nhận tình nghĩa gia đình, nhưng để thanh luyện, nâng cao và mở rộng biên độ của sự hy sinh ấy. Ngài mời gọi mỗi người bước vào một cuộc lột xác triệt để hơn: “Ai muốn cứu mạng sống mình, thì sẽ mất; còn ai liều mất mạng sống mình vì Thầy, thì sẽ tìm được mạng sống ấy” (Mt 16,25). Trong sự gặp gỡ và gắn bó mật thiết với Đức Giêsu qua Lời Chúa và Bí tích, phẩm tính yêu thương tinh tuyền nơi tâm hồn con người mới được giải phóng khỏi sự ích kỷ hẹp hòi để vươn tới đỉnh cao của đức ái: “Không có tình yêu nào cao cả hơn tình yêu của người đã hy sinh tính mạng vì bạn hữu của mình” (Ga 15,13).

Chính tại giao điểm giữa tình yêu nhân bản được thanh luyện và lời mời gọi của Tin Mừng, chứng tá của các Thánh Tử đạo Việt Nam tỏa sáng như mẫu gương hoàn hảo của một cuộc lột xác trọn vẹn. Đức Hồng y Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận từng đúc kết: “Gia sản của các vị tử đạo không phải là chủ nghĩa anh hùng mà là lòng trung tín”. Sự can đảm của các ngài không phải là thứ nhiệt huyết bốc đồng, càng không giống với sự liều lĩnh mù quáng của những kẻ cuồng tín ôm bom tự sát nhân danh tôn giáo, những hành động chỉ gieo rắc tang thương và đi ngược lại chân lý. Bởi lẽ, từ ngàn xưa, Giáo hội luôn nghiêm cấm những hành vi tự ý tìm kiếm cái chết để phô trương đức tin, coi đó là sự thiếu vắng lý trí[1].

Trước hết, hành trình tử đạo luôn khởi đi từ một lý trí biết phân định và suy xét thận trọng. Các vị tử đạo không phải là những siêu nhân vô cảm trước đau đớn hay cái chết; trái lại, các ngài cũng từng trốn chạy khỏi sự bách hại. Lý trí mách bảo các ngài rằng việc bảo toàn mạng sống Chúa ban để tiếp tục phục vụ là điều khôn ngoan hơn việc liều lĩnh lao đầu vào chỗ chết. Chính Đức Giêsu khi xưa cũng từng nhiều lần lánh mặt khỏi sự truy lùng của quyền lực tàn bạo sau khi ông Gioan Tẩy Giả bị bắt và bị chém đầu (x. Mt 4,12; 14,13). Người không sợ hãi, nhưng Người dùng sự thận trọng của lý trí để giữ lấy tự do hầu chu toàn sứ mạng loan báo Tin Mừng cho đến khi giờ của Người điểm. Thánh Tôma Aquinô trong bộ Summa Theologiae cũng khẳng định rằng việc liều lĩnh đi tìm sự tử đạo là hành vi thiếu đức khiêm tốn, đồng thời vô tình khiêu khích đối phương phạm một trọng tội[2]. Các vị tử đạo Việt Nam đã trải qua những cuộc giằng co nội tâm khốc liệt giữa sự sống và cái chết. Chỉ cần một bước chân bước qua thập giá, các ngài sẽ lập tức thoát khỏi gông cùm, được trở về đoàn tụ với gia đình, vợ con. Đó thực sự là một cuộc khủng bố về mặt lý trí. “Quyết định không bước qua thập giá là kết tinh của những đêm dài cầu nguyện, của việc chiến thắng những mời mọc khéo léo, của việc thắng vượt những sợ hãi, giằng co nội tâm, của những Vườn Dầu trong ngục thất”[3]. Ngay cả ba vị thánh quân nhân Augustinô Huy, Nicôla Thể và Đa Minh Đạt cũng từng có lúc nghe theo lý trí tự nhiên mà bước qua thập giá để bảo toàn tính mạng, trước khi ăn năn quay trở lại đón nhận phúc tử đạo. Như thánh Phêrô từng dùng lý trí để rời khỏi thành Rôma nhằm bảo vệ sự sống còn của Giáo hội non trẻ trước sự tàn bạo của hoàng đế Nêrô, hành vi tử đạo phải khởi đi từ một lý trí tỉnh táo. Bởi cốt yếu của nhân đức mạnh bạo là lướt thắng nỗi sợ sệt chính đáng chứ không phải là sự liều lĩnh bất chấp[4].

Thế nhưng, nếu chỉ dừng lại ở những tính toán thiệt hơn của lý trí, hẳn sẽ không bao giờ có máu đào tử đạo đổ ra. Lý trí chỉ là khúc dạo đầu; để con người thực sự bước qua ranh giới của bản năng sinh tồn và lột xác hoàn toàn, cần phải có sức mạnh của tình yêu. Tại sao giữa một bên là mạng sống hiện hữu, gia đình ấm êm và một bên là cực hình tàn khốc để đổi lấy sự sống vĩnh cửu vô hình, các ngài vẫn chọn cái chết? Câu trả lời duy nhất nằm ở lòng mến Đức Kitô. Trong số 118 vị hiển thánh tử đạo Việt Nam, có tới 44 vị là giáo dân bình thường, những con người không được đào tạo chuyên sâu về thần học hay giáo lý. Nếu chỉ dựa vào lý trí phân tích, các ngài khó lòng chấp nhận chết cho một Đấng mà trí tuệ mình chưa thấu hiểu hết. Nhưng ngọn lửa tình yêu được nung nấu qua đời sống cầu nguyện âm thầm đã dẫn dắt các ngài vượt qua mọi giới hạn của sự hiểu biết tự nhiên.

Cũng như thánh Phêrô trên đường trốn chạy khỏi Rôma, khi gặp Đức Giêsu đang vác thập giá đi ngược vào thành để chịu đóng đinh một lần nữa, chính tình yêu đã khiến vị Tông đồ trưởng bừng tỉnh, quay trở lại đối diện với cái chết. Hay như thánh Anrê Dũng Lạc, dù từng được giáo dân quyên góp tiền chuộc khỏi ngục tù, nhưng vì tình yêu dành cho Chúa và lòng thương xót không muốn làm hao tổn tiền của của đoàn chiên, ngài đã tự nguyện ở lại đón nhận triều thiên tử đạo. Khi lý trí đã suy xét thấu đáo và quy phục trước tình yêu bao la, cái chết không còn là sự hủy diệt mà trở thành đỉnh cao của đức ái. Hơn nữa, vì khởi đi từ tình yêu Thiên Chúa trên hết mọi sự, các vị tử đạo luôn yêu thương người lân cận như chính mình[5]. Noi gương Chúa Giêsu trên thập giá, các vị tử đạo Việt Nam đã bước lên pháp trường trong tâm thế tha thứ và cầu nguyện cho chính những kẻ hành quyết hay phản bội mình được bình an và hoán cải[6]. Sự hiền lành và bao dung ấy chính là dấu ấn phân biệt rạch ròi giữa tử đạo Kitô giáo với mọi cái chết nhân danh lý tưởng nhưng đầy rẫy oán thù; bởi như thần học khẳng định, một hành vi hy sinh dù cao quý đến đâu nhưng thiếu vắng đức ái thì vẫn không thể đẹp lòng Thiên Chúa[7].

Cuối cùng, cuộc lột xác vĩ đại từ một con người yếu đuối trở thành chứng nhân bất khuất không bao giờ là thành quả của nỗ lực cá nhân thuần túy, mà là công trình kỳ diệu của ân sủng Thiên Chúa. Nếu cho rằng con người chỉ cần tự mình cố gắng yêu mến và rèn luyện ý chí là đủ sức nên thánh, ta sẽ rơi vào sai lầm của thuyết Pelagio hay phái Ngộ giáo. Giáo hội xác tín rằng chỉ có ân sủng mới làm cho con người được nên công chính và đạt tới ơn cứu độ[8], bởi chính ân sủng “kiện toàn chính linh hồn để nó có khả năng sống với Thiên Chúa và hành động vì tình yêu của Ngài”[9]. Trong mắt thế gian, việc từ bỏ mạng sống vì một Đấng chịu đóng đinh là điều điên rồ và ô nhục (x. 1Cr 1,22-23), nhưng chính ân sủng đã đưa người tín hữu vào sự thân mật của sự sống Chúa Ba Ngôi[10], giúp họ nhìn thấu giá trị vĩnh cửu ẩn sau những đau khổ trần thế.

Dĩ nhiên, ân sủng không vận hành một cách cưỡng ép mà luôn tôn trọng sự tự do cộng tác của con người. Ngay cả sự chuẩn bị tâm hồn để đón nhận ơn Chúa cũng đã là một công trình của ân sủng[11], được đặt nền tảng trên bản tính tự nhiên vốn luôn quy hướng về Chân – Thiện – Mỹ của con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa với lý trí và ý chí tự do[12]. Qua việc kiên trì cầu nguyện trong lao tù hay giữa những ngày tháng lẩn trốn, các vị tử đạo đã mở rộng tâm hồn để ân sủng thanh luyện lý trí và củng cố ý chí. Cộng đoàn Kitô hữu tiên khởi chính là minh chứng rõ nét nhất cho sức mạnh này: khi đối diện với bách hại, thay vì hoảng loạn tìm kiếm chiến thuật đối phó thuần túy nhân loại, họ đã đồng tâm nhất trí cầu nguyện[13]. Nhờ dòng chảy ân sủng từ Bí tích Thanh Tẩy được nuôi dưỡng bằng đời sống cầu nguyện và tuân giữ lề luật, sự sợ hãi tự nhiên được biến đổi thành niềm hy vọng vững vàng, giúp người tín hữu nhận ra rằng gian truân sinh ra kiên nhẫn, kiên nhẫn sinh ra trung kiên, và trung kiên sinh ra niềm trông cậy không làm thất vọng (x. Rm 5,3-5).

Mừng lễ Các Thánh Tử đạo Việt Nam hôm nay, mỗi người chúng ta được mời gọi bước vào chính cuộc “lột xác: ấy ngay giữa lòng đời thường. Tử đạo không nhất thiết phải là đổ máu nơi pháp trường, mà trước hết là cuộc chiến đấu âm thầm mỗi ngày để bước ra khỏi cái tôi ích kỷ. Đó là lúc người chồng, người vợ biết gạt bỏ tự ái cá nhân để lo lắng, hy sinh cho mái ấm gia đình; là lúc cha mẹ chấp nhận vất vả để nuôi dạy con cái nên người trong ân nghĩa Chúa; và cao hơn hết, là khi chúng ta biết mở rộng tình yêu gia đình ấy thành tình yêu phổ quát, dám sống công chính, trung thực và tha thứ giữa một xã hội còn nhiều toan tính. Khi biết đặt lý trí dưới ánh sáng Lời Chúa, để tình yêu dẫn dắt mọi chọn lựa và khiêm tốn mở lòng đón nhận ân sủng qua đời sống cầu nguyện, chính chúng ta cũng đang viết tiếp bản anh hùng ca tử đạo của cha ông bằng chính đời sống chứng tá tinh tuyền và thánh thiện mỗi ngày.

Đức Hữu