Khởi đi từ câu chuyện của một vị Thánh

Mỗi độ đến đại lễ mừng kính Thánh Martinô de Porres, O.P. (1579 – 1639) [1], hẳn là mỗi người lại lắng đọng trong những tâm tình khi hướng về gương sáng bác ái của ngài. Nơi vị tu sĩ da màu khiêm nhường ấy, tình yêu thương không chỉ dừng lại ở những lời giáo huấn trừu tượng mà đã hóa thành một dòng chảy sống động, dạt dào và chạm đến mọi bờ cõi của sự sống. Tấm lòng trắc ẩn của ngài rộng lớn đến mức không chỉ dang tay ôm trọn những “anh em khó nghèo” bị lãng quên bên lề xã hội, mà còn cúi xuống vỗ về từng “thú vật ngoài đồng”. Chính đời sống trao hiến trọn vẹn ấy đã khiến nhân thế không ngừng ca ngợi ngài như một “tấm gương huy hoàng của đức bác ái”, một ngọn hải đăng soi sáng giữa thế gian đầy rẫy sự chia rẽ và ích kỷ.

Thế nhưng, khi chiêm ngắm tấm lòng vàng ấy, một câu hỏi khắc khoải lại trỗi dậy: Đâu là nguồn mạch đã nuôi dưỡng nên một tình yêu vĩ đại và kiên trung đến thế? Điều gì đã giúp ngài giữ vững ngọn lửa yêu thương mà không rơi vào sự mệt mỏi hay thất vọng trước cái nghèo và sự thờ ơ của con người?

Câu trả lời đưa chúng ta vượt qua những cảm xúc nhân văn thông thường để chạm vào chiều sâu cốt lõi của Kitô giáo: khái niệm caritas. Chính từ việc suy tư về đời sống của ngài, chúng ta được mời gọi dấn thân vào một cuộc hành trình khám phá nguồn gốc, bản chất và sự cọ xát mãnh liệt giữa caritas và cupiditas trong phận người.

Bản dịch Tân Ước đã sử dụng Caritas thay cho từ Agape trong nguyên bản Hy Lạp. Tuy nhiên chúng ta cũng cần biết rằng trong tiếng Hy Lạp cũng có nhiều từ dùng để diễn tả “yêu” như: Philia - nói đến tình cảm thân thiết như tình bạn; storge - tình yêu bao gồm sự quan tâm theo nghĩa nghĩ đến lợi ích và hạnh phúc của người mình yêu thương nhưng không phải là không tương thích với ước muốn tính dục; Eros - thường được gắn với sự hấp dẫn tính dục mạnh mẽ.[2]

Agape hay caritas là tình yêu đặc trưng của Kitô giáo và có những đức hạnh như được mô tả trong thư của thánh Phaolô gửi tín hữu Côrintô: “Đức mến thì nhẫn nhục, hiền hậu, không ghen tuông, không vênh vang, không tự đắc, không làm điều bất chính, không tìm tư lợi, không nóng giận, không nuôi hận thù, không mừng khi thấy sự gian ác, nhưng vui khi thấy điều chân thật. ​Đức mến tha thứ tất cả, tin tưởng tất cả, hy vọng tất cả, chịu đựng tất cả.” (1Cr 13, 4-7).

Theo nguyên nghĩa Latinh, caritas có gốc bởi tính từ carus (thân yêu, quý giá), nhưng cũng có ý kiến cho rằng nguồn gốc của nó là charis trong tiếng Hy Lạp (ân huệ, quà tặng, duyên dáng). Ta không thể phủ nhận những khó khăn trong việc chuyển nghĩa danh từ caritas sang tiếng Việt. Tuy nhiên các tổ chức Caritas được thiết lập tại mỗi giáo phận gợi lên ý tưởng caritas là “bác ái”. Ý nghĩa tương đương với charité (tiếng Pháp) hoặc charity (tiếng Anh). Đối với nhân đức hướng Chúa, caritas được dịch là Đức mến (1Cr 13, 4-7) hoặc đó là tình yêu. Thiên Chúa là tình yêu (Deus caritas est) và bản chất của Thiên Chúa là tình yêu. Như vậy cũng tùy thuộc vào mạch văn mà caritas được hiểu như là: bác ái, đức mến, đức ái, tình yêu.[3] Nhận xét trên cho thấy caritas được thể hiện trên nhiều góc độ, và từ đó thần học về caritas cũng mang nhiều khía cạnh khác nhau. Bên cạnh đó, cũng có rất nhiều cuộc tranh luận sôi nổi diễn ra không chỉ trong nội bộ Kitô giáo mà còn trong tương quan giữa các tư tưởng triết học và tôn giáo ngoài Kitô giáo về đề tài này.

Hannah Arendt và nguồn gốc của Appetitus

Khi lật mở cuốn Love and Saint Augustine của Hannah Arendt, triết gia chính trị kiệt xuất gốc Do Thái, chúng ta chứng kiến một cuộc đối thoại nảy lửa giữa tư tưởng Kitô giáo cổ điển và triết học phương Tây thế kỷ XX. Được hai học giả Joanna Vecchiarelli Scott và Judith Chelius Stark biên tập lại và xuất bản, tác phẩm khởi nguồn từ luận án trình nộp năm 1929 tại Đức. Arendt từng khiêm tốn nhận định rằng sự lựa chọn đề tài này đơn giản vì một chủ đề như vậy không phải là quá lạ thường trong các trường đại học tại Đức lúc bấy giờ. Tuy nhiên, bối cảnh tri thức thời ấy mang một sức nặng cụ thể. Augustinô không chỉ là đề tài của riêng Arendt; các triết gia đồng cựu như Hans Jonas cũng đào sâu vào vị Giám mục thành Hippo qua tác phẩm Augustine und das paulinische Freiheitsproblem [Göttingen, 1930] nhằm mổ xẻ cuộc tranh luận gay gắt về tự do và chủ thuyết Pelagius. Quan trọng hơn cả, tư tưởng của Arendt được định hình sâu sắc dưới bóng rợp của hai đại trí thức là Martin Heidegger và Karl Jaspers, những người luôn trăn trở tìm kiếm lời đáp cho “thông điệp hiện sinh của Augustinô”.[4]

Chính trong mảnh đất tư tưởng màu mỡ đó, Arendt đã bóc tách cấu trúc tình yêu của Augustinô thông qua hai trục tọa độ đối ứng: Caritas (Đức Bác ái / Tình yêu hướng thượng) và Cupiditas (Tham ái / Dục vọng trần thế). Cả caritas vàcupiditas đều không tự nhiên mà có; chúng chia sẻ chung một gốc rễ đó là sự khát khao (appetitus). Thuật ngữ appetitusvốn mang hơi thở của truyền thống triết học Hy Lạp kéo dài từ Aristotle cho đến Plotinus. Dưới lăng kính của Augustinô và Arendt, con người không phải là một hữu thể tĩnh tại, mà là một hữu thể “được định nghĩa bởi sự khát khao”. Appetituskhông phải là một lực đẩy trung tính, mà là động lực hiện sinh cơ bản nhất, một cơn khát đốt cháy nội tâm, ép buộc con người phải liên tục vươn ra bên ngoài chính mình (ex-sistere) để truy tìm một đối tượng có thể lấp đầy khoảng trống.

Dù chung một cội nguồn appetitus, caritas và cupiditas lại đại diện cho hai hướng đi hoàn toàn vỡ đôi, nếu không muốn nói là xung khắc đến sinh tử. Ranh giới chia cắt hai tình yêu này không nằm ở cường độ của sự khao khát, mà nằm ở đối tượng mà nó hướng tới và bản chất của sự gắn kết mà nó đặt để lên số phận con người.

Cupiditas – Tham ái trần thế, sự vô định và cạm bẫy của hư vô

Để hiểu rõ sự sụp đổ hiện sinh của con người khi xa rời Thiên Chúa, chúng ta cần đào sâu bản chất của cupiditas. Trong khi caritas hướng về Đấng Tối Cao, nguồn cội bất biến của sự sống thì cupiditas (dục vọng, tham ái, hay tình yêu thế trần) lại cắm rễ sâu vào thế gian hữu hạn và những thụ tạo hay biến đổi. Trong phân tích của Hannah Arendt về Augustinô, cupiditas bắt đầu khi con người quay lưng lại với cội nguồn nội tâm để truy tìm hạnh phúc ở bên ngoài chính mình (extra me hoặc foris a me). Con người nhầm tưởng rằng những đối tượng vật chất, danh vọng, quyền lực, hay những mối tương quan thụ tạo có thể thỏa mãn cơn khát vĩnh cửu trong tâm hồn. Tuy nhiên, sự tìm kiếm này hoàn toàn vô ích. Các đối tượng của cupiditas mang bản chất thụ tạo: chúng sinh ra, suy tàn và biến mất. Khi con người gắn bó hạnh phúc của mình vào những điều hư ảo ấy, họ tự đặt mình vào một trạng thái vô cùng mong manh. Arendt chỉ ra rằng, cupiditasbiến con người trở thành nô lệ theo hai cách:

• Khi không đạt được điều mình khao khát: Con người rơi vào tuyệt vọng, đau khổ và trống rỗng. Sự khát khao không được đáp ứng biến thành ngọn lửa thiêu rụi sự bình an nội tâm.
• Khi đạt được điều khao khát: Con người không hề đạt được sự viên mãn lâu dài. Trái lại, họ ngay lập tức bị xâm chiếm bởi nỗi lo lắng, sợ hãi triệt hạ. Họ nơm nớp sợ một ngày nào đó những điều mình yêu, những điều mình khao khát sẽ bị thời gian cướp mất, bị phá hủy hoặc mục nát.

Chính nỗi sợ hãi thường trực ấy đã cho thấy bản chất của cupiditas: một tình yêu không nhân danh tự do mà đem lại sự nô dịch, không đơm hoa an định mà chỉ gieo rắc bất an.

Một điểm then chốt trong tư tưởng Augustinô được Arendt nhấn mạnh là: Con người trở thành cái mà nó yêu. Khát khao (appetitus) không chỉ là một hành vi hướng ngoại đơn thuần, mà nó có khả năng cấu trúc lại bản thể của chủ thể. Nếu con người yêu mến Thiên Chúa (caritas), họ được dự phần vào sự vĩnh cửu và thánh thiện của Ngài. Ngược lại, sự khao khát thế sự phù vân (cupiditas) làm thay đổi bản chất của con người và nó biến đổi con người thành một thực thể trần tục. Khi yêu những thứ chóng qua, con người tự kéo mình xuống mức độ của những vật thể trần thế vốn hữu hạn, mỏng giòn và phải chịu sự chi phối của cái chết.

Cupiditas mãnh liệt và khôn lường. Con người có thể yêu những điều mình không nên yêu nhưng vẫn cảm thấy hạnh phúc ngắn hạn. Hạnh phúc ấy ảo diệu là vì họ được tận hưởng những điều mà họ khao khát có trong trần gian. Thế nhưng, đó tuyệt nhiên không phải là hạnh phúc đích thực. Vì đối với thánh Augustinô, điều thiện hảo nhất của thụ tạo phải là Đấng Sáng Tạo. Cũng vậy, hạnh phúc đích thực của chúng ta chỉ có khi chúng ta kết hợp mật thiết với Thiên Chúa (inhaerere Deo). Hạnh phúc chỉ có thể cảm nhận khi khoảng cách giữa chủ thể là một người và đối tượng của chủ thể này là điều mà người ấy khát khao không còn nữa; và chỉ duy nhất Thiên Chúa mới là đối tượng không bao giờ mất đi hay làm phụ lòng chủ thể.

Từ Cupiditas đến Caritas

Chính cuộc đời của Augustinô là minh chứng rõ nét nhất cho cuộc giao tranh giữa cupiditas và caritas. Augustinô có thể đã trải qua tuổi trẻ với nhiều biến động. Tiên vàn, thánh nhân hết mình với tình yêu cupiditas khi đắm mình trong những lạc thú cuồng nhiệt, đuổi theo danh vọng trí thức trần thế, và tìm kiếm sự lấp đầy nơi các thụ tạo. Nhưng càng đắm chìm vào cupiditas, ngài càng nhận ra sự tan vỡ và trống rỗng tận cùng của kiếp người.

Chỉ khi ngài ngưng tìm kiếm bên ngoài (foris) và quay trở lại lòng mình (in te), ngài mới nhận ra Thiên Chúa vẫn luôn chờ đợi ngài ở đó. Ngài đã chuyển hướng đối tượng khát vọng của mình từ những thụ tạo chóng qua đến Đấng Tạo Hóa vĩnh cửu trong tình yêu caritas. Nỗi niềm hoán cải sâu sắc ấy đã được ngài cất lên thành những lời tự thú bất hủ trong tác phẩm Tự thuật:

“Này, Ngài vốn ở trong con, mà con lại ở ngoài con và vì thế con tìm Ngài ở bên ngoài; là kẻ xấu xa, con đã lăn xả vào những vật xinh đẹp Ngài đã tạo dựng nên. Ngài đã ở với con mà con lại không ở với Ngài. Chính những vật, nếu không hiện hữu trong Ngài thì không bao giờ hiện hữu, đã cầm giữ con xa Ngài. Ngài đã kêu gọi, đã gào thét, đã thắng sự điếc lác của con. Ngài đã soi sáng, đã chiếu rọi, đã xua đuổi sự mù lòa của con. Ngài đã tỏa mùi thơm của Ngài ra và con đã được hít lấy và đâm ra say mê Ngài. Con đã được nếm Ngài, và đâm ra đói khát Ngài; Ngài đã đụng tới con và con ước ao sự bình an của Ngài.”[5]

Sự đối lập giữa cupiditas và caritas không chỉ là một lý thuyết của Augustinô hay Hannah Arendt, mà nó cắm rễ sâu xa trong chính giáo huấn của Chúa Giêsu Đấng Đã Phục Sinh.

Mở đầu Bài Giảng Trên Núi, Đức Giêsu công bố: “Phúc thay ai khát khao nên người công chính” (Mt 5,6). Sự khao khát ấy có đối tượng là Thiên Chúa, là sự khát khao được trở nên hoàn thiện như Cha trên trời là Đấng hoàn thiện. Đó chính là sự định hướng lại toàn bộ appetitus của con người từ cupiditas sang caritas.

Bên cạnh đó, Đức Giêsu còn đưa ra yêu cầu cách triệt để hầu bẻ gãy gông cùm của cupiditas: “Nếu anh muốn nên hoàn thiện, thì hãy đi bán tài sản của anh và đem cho người nghèo, anh sẽ được một kho tàng trên trời. Rồi hãy đến theo tôi”(Mt 19,21) hoặc “Anh em không thể vừa làm tôi Thiên Chúa vừa làm tôi tiền tài” (Lc 16,13). Yêu sách này đòi hỏi một sự đứt đoạn dứt khoát với tinh thần chiếm hữu của trần gian.

Cuối cùng, thánh Augustinô cũng nhắn nhủ: “Anh em hãy biết rằng mình ra khỏi Ai Cập khi dứt bỏ thế gian” khi nói về thánh vịnh 113A (114): “Chúa giải thoát Ít-ra-en khỏi Ai Cập.”[6] Hành trình ra khỏi Ai Cập không chỉ là một sự kiện lịch sử địa lý, mà là hình ảnh ẩn dụ cho cuộc vượt thoát tinh thần: từ bỏ sự thống trị của cupiditas để bước vào tự do của caritas.

Kết luận:

Tóm lại, qua tấm gương đời mình, thánh Martinô de Porres đã cho thấy rằng chúng ta có thể đạt được sự thánh thiện bằng con đường tình yêu mà Chúa Kitô đã dạy: Yêu mến Thiên Chúa hết lòng, hết linh hồn hết trí khôn và yêu người thân cận như chính mình.[7] Đó là thứ tình yêu mà chúng ta nhắc đến - caritas, là điều ấp ủ, tràn lan trong tấm lòng của Martinô de Porres. Tình yêu ấy hướng đến đối tượng là Thiên Chúa và cuộc sống vĩnh cửu. Cũng như vậy, thánh Catarina Siena cũng hướng tình yêu của mình đến Thiên Chúa khi nói rằng: “Ai lấy tình yêu đáp đền tình yêu thì có thể nói rằng là đã trao một ly nước cho Đấng Tạo Hóa.”[8]

Sống với tình yêu caritas trong thế gian có thể khiến chúng ta thành kẻ thù của thế gian. “Nhưng vì anh em không thuộc về thế gian và Thầy đã chọn, đã tách anh em khỏi thế gian, nên thế gian ghét anh em” (Ga 15,19). Quả thật, điều ấy được xác nhận trong lịch sử của Giáo hội khi người Kitô hữu luôn bị thế gian thù ghét và hãm hại vì đời sống của họ không giống thế gian và không dành cho và hướng về thế gian.

Tuy nhiên, chính trong bối cảnh một xã hội hiện đại đang bị thiêu rụi bởi cupiditas - nơi con người mải mê tích trữ, chiếm hữu, và quay cuồng trong những lo âu của thụ tạo chóng qua - thì lựa chọn sống theo caritas lại trở thành một lời chứng tá kiên cường nhất. Mỗi vị thánh nên thánh bằng nhiều con đường khác nhau, nhưng khi chiêm ngưỡng gương sáng của một vị thánh bất kỳ, ta thấy tất cả công việc các thánh làm đều vì đức ái. Noi gương các thánh, chúng ta học sống yêu thương, bác ái mà hướng tới Thiên Chúa, hướng về hạnh phúc Nước trời.

Đức Hữu